Noc Kupały czy noc świętojańska – czym się różnią?

Noc Kupały i noc świętojańska to współcześnie określenia tego samego święta. Pierwsza nazwa odwołuje się do przedchrześcijańskich, słowiańskich obrzędów związanych z przesileniem letnim, druga – do wigilii św. Jana Chrzciciela. Różnica dotyczy więc przede wszystkim pochodzenia nazw, interpretacji religijnej i tradycyjnej daty obchodów.

Dwie nazwy, wspólne święto

Noc Kupały była świętem związanym z przesileniem letnim, czyli okresem najdłuższego dnia i najkrótszej nocy w roku. Obrzędy miały zapewniać zdrowie, płodność, urodzaj i pomyślność. Ważną rolę odgrywały w nich ogień oraz woda.

Wraz z chrystianizacją ziem słowiańskich dawne zwyczaje zaczęto łączyć z kalendarzem chrześcijańskim. Święto przypadające w pobliżu przesilenia powiązano z dniem św. Jana Chrzciciela, obchodzonym 24 czerwca. Stąd określenie „noc świętojańska”, odnoszące się do nocy z 23 na 24 czerwca, czyli wigilii tego święta.

Historycznie daty nie zawsze oznaczały dokładnie tę samą noc. Noc Kupały wiązano z przesileniem, przypadającym zwykle około 20–22 czerwca, natomiast noc świętojańską z wigilią św. Jana. Współcześnie te rozróżnienia najczęściej się zacierają, a obu nazw używa się wymiennie.

Noc Kupały i noc świętojańska – skąd wzięła się różnica?

Chrystianizacja nie zawsze oznaczała całkowite usunięcie dawnych obyczajów. W wielu przypadkach istniejące święta i obrzędy otrzymywały nową interpretację oraz miejsce w kalendarzu kościelnym. Tak doszło do połączenia tradycji związanych z przesileniem letnim z wigilią dnia św. Jana.

Nie oznacza to jednak, że powstało zupełnie nowe święto. W noc świętojańską nadal obecne były dawne zwyczaje, między innymi palenie ognisk, skoki przez ogień i puszczanie wianków na wodę. Zmieniał się przede wszystkim kontekst religijny i nazwa.

Skąd pochodzą nazwy?

Najważniejsze określenia tego święta mają różne źródła. Ich znaczenie można ująć krótko:

• Kupała – pochodzenie słowa nie jest pewne. Bywa łączone z kąpielą i wodą, a dawniej przypisywano je także rzekomemu słowiańskiemu bóstwu. Współcześni badacze nie potwierdzają jednak jednoznacznie istnienia takiego bóstwa.
• Świętojańska – nazwa pochodzi od św. Jana Chrzciciela i oznacza noc poprzedzającą dzień jego święta.
• Sobótka – określenie wiązane z ogniskami rozpalanymi podczas obrzędów. Nazwa mogła również nawiązywać do góry Ślęży, ważnego miejsca dawnych praktyk słowiańskich.
• Kupalnocka – ludowa forma nazwy Nocy Kupały, podkreślająca jej nocny charakter.

Ogień, woda i wianki – wspólne dziedzictwo

Najbardziej rozpoznawalne zwyczaje zachowały się niezależnie od tego, czy mówi się o Nocy Kupały, czy o nocy świętojańskiej. Ogniska miały znaczenie ochronne i oczyszczające, a skoki przez ogień łączono z wróżbami dotyczącymi zdrowia, miłości i przyszłości.

Woda była drugim ważnym żywiołem. Dziewczęta puszczały na rzekę lub jezioro wianki z kwiatów i ziół, a sposób, w jaki płynęły, miał przepowiadać przyszłość w miłości. Z tym świętem wiązały się też dawne przekonania o oczyszczających właściwościach kąpieli oraz o szczególnej mocy roślin zbieranych w czasie przesilenia.

Do tradycji i literatury przeniknęła również legenda o kwiecie paproci, który miał zakwitać o północy w najkrótszą noc roku. Jego znalazca miał otrzymać szczęście i bogactwo. To motyw folklorystyczny, a nie opis rzeczywistego obrzędu potwierdzonego historycznie.

Najprościej więc przyjąć, że noc Kupały i noc świętojańska to dziś dwie nazwy jednego święta. Pierwsza przypomina o jego słowiańskich korzeniach, druga o chrześcijańskiej adaptacji i wigilii św. Jana. Dawne obrzędy ognia, wody i wianków sprawiają, że oba określenia nadal odnoszą się do tego samego dziedzictwa kulturowego.