Nowy rok – jakie to święto i skąd się wzięło?

1 stycznia jest jednocześnie świeckim początkiem roku według kalendarza gregoriańskiego oraz ważnym świętem kościelnym. W Kościele katolickim obchodzi się wtedy uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi, a w Polsce jest to dzień ustawowo wolny od pracy i święto nakazane.

Czym jest Nowy Rok?

Nowy Rok oznacza rozpoczęcie kolejnego roku kalendarzowego. W Polsce i w większości państw świata przypada 1 stycznia, ponieważ powszechnie używany jest kalendarz gregoriański. Data ta ma przede wszystkim charakter cywilny, ale łączy się także z tradycjami rodzinnymi, składaniem życzeń i refleksją nad minionym czasem.

Nie należy utożsamiać samego Nowego Roku wyłącznie z nocną zabawą sylwestrową. Sylwester przypada 31 grudnia i jest wigilią tego święta, natomiast 1 stycznia rozpoczyna nowy rok. W Polsce jest to dzień wolny od pracy. Dla katolików ma również wymiar liturgiczny, ponieważ należy do świąt nakazanych.

Skąd wzięła się data 1 stycznia?

Początku tej daty należy szukać w starożytnym Rzymie. Styczeń był poświęcony Janusowi, rzymskiemu bóstwu bram, przejść i początków. Przedstawiano go często z dwiema twarzami, które symbolicznie spoglądały w przeszłość i przyszłość. Od jego imienia pochodzi łacińska nazwa miesiąca Ianuarius, a także nazwy stycznia w kilku współczesnych językach, między innymi angielskie January.

Pierwotnie rzymski rok rozpoczynał się 1 marca. Zmiana nastąpiła w czasach Juliusza Cezara. W 46 roku p.n.e., przy pomocy aleksandryjskiego astronoma Sosygenesa, przeprowadził on reformę kalendarza, która doprowadziła do powstania kalendarza juliańskiego. Jednym z powodów ustalenia początku roku na 1 stycznia były sprawy administracyjne i wojskowe. Tego dnia obejmowali urząd nowi konsulowie, a wcześniejszy początek ich kadencji ułatwiał organizację działań państwa przed sezonem wojennym.

Kalendarz juliański z czasem zaczął rozchodzić się z rzeczywistym rokiem słonecznym. Różnica wynikała z tego, że długość roku przyjęta w kalendarzu była odrobinę większa niż rzeczywisty obieg Ziemi wokół Słońca. Dlatego w 1582 roku papież Grzegorz XIII wprowadził reformę, która doprowadziła do powstania kalendarza gregoriańskiego. Korekta miała lepiej dopasować kalendarz do cyklu astronomicznego. Sama data 1 stycznia nie została wtedy wymyślona na nowo, lecz utrwalono ją w systemie używanym później w wielu krajach.

Dlaczego 1 stycznia jest świętem kościelnym?

W kalendarzu liturgicznym Kościoła katolickiego 1 stycznia obchodzona jest uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi. Jej podstawą jest wiara w Boże macierzyństwo Maryi, czyli uznanie, że jest Matką Jezusa Chrystusa, który jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem.

Dogmat ten został ogłoszony podczas Soboru w Efezie w 431 roku. Rozstrzygnięcie miało znaczenie dla ówczesnych sporów dotyczących natury Chrystusa. Uznanie Maryi za Bożą Rodzicielkę podkreślało jedność osoby Jezusa, a nie sugerowało, że Maryja jest źródłem boskości Syna.

Święto wprowadzono do liturgii znacznie później. Początkowo obchodzono je 11 października, jednak reforma liturgiczna z 1969 roku przeniosła uroczystość na 1 stycznia i nadała jej rangę święta nakazanego. Wierni Kościoła katolickiego powinni tego dnia uczestniczyć we mszy świętej, chyba że występuje poważna przeszkoda.

Najważniejsze informacje dotyczące religijnego charakteru 1 stycznia są następujące:

• Uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi – liturgiczne wspomnienie związane z dogmatem ogłoszonym w Efezie.
• Święto nakazane – katolicy są zobowiązani do uczestnictwa we mszy świętej.
• Znaczenie maryjne – jest to jedno z najważniejszych i najstarszych świąt poświęconych Maryi.
• Hymn „O Stworzycielu, Duchu, przyjdź” – publiczne odśpiewanie lub odmówienie hymnu może wiązać się z odpustem zupełnym, jeśli spełnione są zwykłe warunki odpustu.

Czy Nowy Rok zawsze wypada 1 stycznia?

Nie. Data 1 stycznia obowiązuje przede wszystkim w kalendarzu gregoriańskim. Różne wspólnoty religijne i kultury korzystają z innych kalendarzy albo wyznaczają początek roku na podstawie cyklu księżycowego, słonecznego lub księżycowo-słonecznego.

Przykłady różnych obchodów Nowego Roku pokazują, że nie jest to święto przypisane wyłącznie jednej dacie:

• Prawosławny Nowy Rok – w społecznościach używających kalendarza juliańskiego przypada obecnie 14 stycznia w kalendarzu gregoriańskim, a świętowanie rozpoczyna się wieczorem 13 stycznia.
• Chiński Nowy Rok – wynika z kalendarza księżycowo-słonecznego, dlatego jego data zmienia się co roku, zwykle przypadając w styczniu lub lutym.
• Rosz ha-Szana – żydowski Nowy Rok, którego termin także jest ruchomy i wynika z kalendarza żydowskiego.
• Nouruz – perski Nowy Rok obchodzony w czasie równonocy wiosennej, najczęściej 20 lub 21 marca.

W tradycjach buddyjskich daty bywają uzależnione od lokalnego kalendarza i faz Księżyca. Przykładem jest tybetański Losar. W krajach Azji Południowo-Wschodniej obchody Nowego Roku mogą przypadać w kwietniu, choć współczesne państwa często używają kalendarza gregoriańskiego do celów urzędowych.

1 stycznia jest więc datą cywilnego początku roku w kalendarzu gregoriańskim, ale jego znaczenie nie ogranicza się do administracji i zabawy sylwestrowej. W Polsce łączy świeckie świętowanie z katolicką uroczystością Świętej Bożej Rodzicielki Maryi, a historia tej daty sięga rzymskich reform Juliusza Cezara.